Badanie nasienia krok po kroku. Jak przygotować się do seminogramu i interpretować wyniki?

Badanie nasienia to znacznie więcej niż tylko liczba plemników. Dla wielu par rozpoczynających diagnostykę niepłodności badanie nasienia jest pierwszym zetknięciem z medycyną rozrodu. Paradoksalnie, mimo że jest to jedno z najprostszych, najmniej obciążających i jednocześnie najbardziej wartościowych badań diagnostycznych, wokół seminogramu narosło wiele mitów.

Część mężczyzn obawia się wyniku, inni odkładają wykonanie badania, zakładając, że skoro nie odczuwają żadnych dolegliwości, problem ich nie dotyczy. Tymczasem rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej.

Niepłodność nie daje charakterystycznych objawów. Mężczyzna może czuć się całkowicie zdrowy, prowadzić aktywny tryb życia i nie mieć żadnych problemów seksualnych, a mimo to parametry jego nasienia mogą znacząco utrudniać naturalne poczęcie dziecka. Z drugiej strony nawet nieprawidłowy wynik seminogramu nie oznacza automatycznie bezpłodności. To jedna z najważniejszych informacji, którą warto zrozumieć jeszcze przed wykonaniem badania.

Badanie nasienia nie odpowiada na pytanie: „czy mogę mieć dzieci?”. Ocenia ono prawdopodobieństwo naturalnego zapłodnienia oraz wskazuje, czy konieczna jest dalsza diagnostyka lub leczenie.

Szukasz sprawdzonej kliniki z doświadczeniem? Skontaktuj się z nOvum – pomagamy już od 32 lat i bywamy nazywani kliniką ostatniej szansy! Umów się na pierwszą wizytę – po niej zdecydujesz, czy swoją diagnostykę i leczenie powierzysz naszym ekspertom. Napisz lub zadzwoń teraz:

+48 661 624 300

kontakt@novum.com.pl

Wypełnij formularz

Współczesna medycyna rozrodu traktuje seminogram jako punkt wyjścia do oceny płodności mężczyzny. To badanie przesiewowe, które pozwala określić, czy liczba plemników, ich ruchliwość i budowa mieszczą się w zakresie obserwowanym u mężczyzn, którzy zostali naturalnie ojcami. Nie oznacza to jednak, że wartości poniżej normy wykluczają ciążę, ani że wyniki prawidłowe ją gwarantują. Płodność człowieka jest znacznie bardziej złożonym procesem.

Dlatego interpretacja seminogramu zawsze powinna odbywać się w kontekście całej pary – wieku kobiety, czasu starań, wyników jej badań oraz historii medycznej obojga partnerów.

Dlaczego badanie nasienia jest tak ważne w diagnostyce niepłodności?

Jeszcze dwadzieścia lat temu większość diagnostyki koncentrowała się niemal wyłącznie na kobiecie. Kobiety wykonywały liczne badania hormonalne, poddawały się histeroskopiom, laparoskopiom czy badaniom drożności jajowodów, podczas gdy partner często nie miał wykonanego nawet podstawowego seminogramu.

Dzisiaj wiemy, że takie podejście było błędem. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Europejskiego Towarzystwa Rozrodu Człowieka i Embriologii (ESHRE) oraz Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu (ASRM) diagnostyka mężczyzny powinna rozpocząć się równocześnie z diagnostyką kobiety.

Powód jest prosty. Czynnik męski odpowiada samodzielnie za około 20–30% przypadków niepłodności, a w kolejnych 20–30% współistnieje z problemami po stronie kobiety. Oznacza to, że nawet połowa wszystkich trudności z uzyskaniem ciąży ma związek z jakością nasienia.

To ogromna zmiana w sposobie myślenia o płodności. Jeszcze do niedawna niepowodzenia w staraniach o dziecko intuicyjnie przypisywano głównie kobiecie. Dziś wiadomo, że płodność jest cechą pary, a nie jednej osoby. Badanie nasienia ma jeszcze jedną ogromną zaletę.

Jest:

• całkowicie nieinwazyjne,
• bezpieczne,
• stosunkowo niedrogie,
• możliwe do wykonania w ciągu jednego dnia,
• często pozwala bardzo szybko określić dalszy kierunek diagnostyki.

W praktyce klinicznej zdarzają się sytuacje, gdy wynik seminogramu natychmiast wyjaśnia przyczynę wielomiesięcznych niepowodzeń. Zdarzają się jednak również przypadki odwrotne – wynik jest prawidłowy, co pozwala lekarzowi skupić się na diagnostyce kobiety. To właśnie dlatego większość światowych rekomendacji uznaje seminogram za jedno z pierwszych badań wykonywanych podczas diagnostyki niepłodności.

Szukasz sprawdzonej kliniki z doświadczeniem? Skontaktuj się z nOvum – pomagamy już od 32 lat i bywamy nazywani kliniką ostatniej szansy! Umów się na pierwszą wizytę – po niej zdecydujesz, czy swoją diagnostykę i leczenie powierzysz naszym ekspertom. Napisz lub zadzwoń teraz:

+48 661 624 300

kontakt@novum.com.pl

Wypełnij formularz

Co mówią statystyki? Niepłodność męska jest znacznie częstsza, niż myślisz

Według raportu WHO opublikowanego w 2023 roku problemy z płodnością dotyczą około 17,5% dorosłej populacji świata, co oznacza, że z trudnościami w uzyskaniu ciąży mierzy się około jedna na sześć osób. To dane obejmujące zarówno kraje wysoko rozwinięte, jak i rozwijające się. Jeszcze bardziej interesujące są jednak statystyki dotyczące mężczyzn.

Badania pokazują, że:

• około 50% wszystkich przypadków niepłodności dotyczy czynnika męskiego (samodzielnie lub współistniejącego),
• nawet 7% wszystkich mężczyzn ma istotne zaburzenia płodności,
• liczba wykonywanych procedur wspomaganego rozrodu z powodu nieprawidłowych parametrów nasienia systematycznie rośnie.

Równocześnie w ostatnich latach opublikowano jedną z najbardziej dyskutowanych metaanaliz dotyczących jakości nasienia.

Badanie Levine i wsp. opublikowane w czasopiśmie Human Reproduction Update wykazało, że w wielu krajach świata średnia liczba plemników u mężczyzn znacząco zmniejszyła się na przestrzeni ostatnich dekad. Choć przyczyny tego zjawiska nadal są badane, naukowcy wskazują między innymi na:

• zmiany stylu życia,
• otyłość,
• zanieczyszczenie środowiska,
• ekspozycję na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną,
• przewlekły stres,
• siedzący tryb życia.

Nie oznacza to, że każdy mężczyzna ma dziś gorsze nasienie niż dwadzieścia lat temu. Pokazuje jednak, że diagnostyka płodności staje się coraz ważniejszym elementem profilaktyki zdrowia reprodukcyjnego.

Jak powstają plemniki? Dlaczego wynik badania pokazuje przeszłość?

To jedna z najbardziej zaskakujących informacji dla pacjentów. Większość osób zakłada, że wynik seminogramu odzwierciedla stan organizmu z ostatnich kilku dni.

W rzeczywistości jest zupełnie inaczej. Proces powstawania plemników, czyli spermatogeneza, trwa średnio około 74 dni. Do tego należy doliczyć około dwóch tygodni potrzebnych na dojrzewanie i transport plemników przez najądrza. Oznacza to, że wynik badania nasienia wykonany dzisiaj pokazuje stan organizmu sprzed około trzech miesięcy. Ma to ogromne znaczenie praktyczne. Jeżeli mężczyzna przeszedł ciężką infekcję z wysoką gorączką dwa miesiące wcześniej, wynik może być przejściowo gorszy.

Podobnie działa:

• COVID-19,
• grypa,
• zapalenie płuc,
• zabiegi operacyjne,
• bardzo intensywny wysiłek fizyczny,
• silny stres,
• nagły spadek masy ciała.

To również wyjaśnia, dlaczego poprawa stylu życia nie powoduje natychmiastowej poprawy parametrów nasienia. Jeżeli lekarz zaleca zmianę diety, redukcję masy ciała lub rzucenie palenia, pierwszych efektów należy oczekiwać dopiero po około trzech miesiącach.

Od czego zależy jakość nasienia?

To pytanie, które zadaje niemal każdy pacjent. Nie istnieje jeden czynnik decydujący o jakości plemników. Na wynik seminogramu wpływa jednocześnie wiele elementów. Najważniejsze z nich to:

Wiek a nasienie

Choć płodność mężczyzn nie spada tak gwałtownie jak u kobiet, liczne badania pokazują, że po 40.–45. roku życia stopniowo pogarsza się ruchliwość plemników, wzrasta fragmentacja DNA oraz zwiększa się ryzyko mutacji genetycznych.

Masa ciała a nasienie

Otyłość wiąże się z zaburzeniami hormonalnymi, zwiększonym stresem oksydacyjnym i pogorszeniem parametrów nasienia.

Palenie papierosów a nasienie

Metaanalizy pokazują, że palenie wiąże się z obniżeniem liczby plemników, ich ruchliwości oraz większym odsetkiem nieprawidłowych form.

Alkohol a nasienie

Regularne spożywanie dużych ilości alkoholu może wpływać na produkcję testosteronu oraz proces spermatogenezy.

Temperatura a nasienie

Jądra znajdują się poza jamą brzuszną nieprzypadkowo. Produkcja plemników wymaga temperatury niższej niż temperatura ciała. Dlatego długotrwałe korzystanie z sauny, jacuzzi czy przegrzewanie organizmu może pogarszać jakość nasienia.

Choroby przewlekłe a nasienie

Cukrzyca, choroby tarczycy, nadciśnienie, zaburzenia hormonalne czy choroby autoimmunologiczne również mogą wpływać na płodność.

Kiedy warto wykonać seminogram?

Wbrew obiegowym opiniom nie trzeba czekać roku, aby wykonać badanie nasienia. Aktualne wytyczne ESHRE i ASRM zalecają, aby seminogram był jednym z pierwszych badań wykonywanych podczas diagnostyki pary starającej się o dziecko.

Badanie warto wykonać szczególnie wtedy, gdy:

• para bezskutecznie stara się o ciążę od 12 miesięcy,
• kobieta ukończyła 35 lat i starania trwają ponad 6 miesięcy,
• wcześniej stwierdzono nieprawidłowości nasienia,
• mężczyzna przeszedł leczenie onkologiczne,
• występują żylaki powrózka nasiennego,
• doszło do urazu jąder,
• w dzieciństwie występowało wnętrostwo,
• para przygotowuje się do procedury in vitro.

Coraz więcej specjalistów rekomenduje wykonanie badania już na początku diagnostyki. Dzięki temu można uniknąć sytuacji, w której kobieta przechodzi liczne, często inwazyjne badania, podczas gdy główna przyczyna trudności z zajściem w ciążę znajduje się po stronie mężczyzny.

W klinikach specjalizujących się w leczeniu niepłodności, takich jak nOvum, seminogram stanowi jeden z podstawowych elementów kompleksowej diagnostyki pary. Wynik nie jest oceniany w oderwaniu od pozostałych badań, ale analizowany wspólnie z historią medyczną obojga partnerów, co pozwala trafniej zaplanować dalsze postępowanie diagnostyczne lub leczenie.

Jak przygotować się do badania nasienia?

Jednym z najczęstszych powodów niejednoznacznych lub trudnych do interpretacji wyników seminogramu nie jest wcale choroba, ale nieprawidłowe przygotowanie do badania. Parametry nasienia są bardzo wrażliwe na wiele czynników zewnętrznych, dlatego laboratoria wykonujące badania zgodnie z wytycznymi WHO przekazują pacjentom szczegółowe zalecenia jeszcze przed wizytą.

Warto pamiętać, że seminogram nie jest badaniem wykonywanym „z dnia na dzień”. Wynik odzwierciedla proces produkcji plemników trwający blisko trzy miesiące, ale jednocześnie może zostać zaburzony przez wydarzenia z ostatnich kilku dni. Odpowiednie przygotowanie zwiększa wiarygodność badania i zmniejsza ryzyko konieczności jego powtarzania.

Zachowaj odpowiedni okres abstynencji seksualnej

Jednym z najważniejszych zaleceń jest zachowanie odpowiedniego okresu wstrzemięźliwości seksualnej. Aktualne wytyczne WHO zalecają abstynencję trwającą od 2 do 7 dni, przy czym większość laboratoriów rekomenduje 2–5 dni, ponieważ właśnie w tym czasie uzyskuje się najbardziej reprezentatywne wyniki.

Dlaczego jest to takie ważne?

Jeżeli abstynencja trwa zaledwie jeden dzień, objętość ejakulatu i liczba plemników mogą być niższe niż rzeczywisty potencjał rozrodczy mężczyzny. Z kolei zbyt długa abstynencja – trwająca ponad tydzień – często powoduje wzrost liczby plemników, ale jednocześnie pogarsza ich ruchliwość oraz zwiększa odsetek komórek o obniżonej żywotności. Dlatego lekarze podkreślają, że równie ważne jak samo wykonanie badania jest przestrzeganie odpowiedniego czasu abstynencji.

Kilka dni przed badaniem ogranicz alkohol

Jednorazowe wypicie lampki wina czy piwa prawdopodobnie nie wpłynie znacząco na wynik seminogramu. Inaczej wygląda jednak sytuacja przy większych ilościach alkoholu lub regularnym spożyciu. Badania pokazują, że przewlekłe picie alkoholu może prowadzić do:

• obniżenia stężenia testosteronu,
• pogorszenia spermatogenezy,
• zwiększenia stresu oksydacyjnego,
• zmniejszenia ruchliwości plemników.

Dlatego przed planowanym badaniem warto przez kilka dni całkowicie zrezygnować z alkoholu.

Zrezygnuj z sauny i przegrzewania organizmu

To zalecenie często zaskakuje pacjentów. Produkcja plemników zachodzi prawidłowo wyłącznie w temperaturze niższej od temperatury ciała. Już niewielkie przegrzewanie moszny może negatywnie wpływać na proces dojrzewania komórek rozrodczych.

Na kilka dni przed badaniem warto unikać:

• sauny,
• jacuzzi,
• gorących kąpieli,
• długiego korzystania z podgrzewanych foteli samochodowych.

Nie oznacza to, że jednorazowa sauna całkowicie zmieni wynik badania, jednak przy częstym przegrzewaniu organizmu efekt może być zauważalny.

Powiedz lekarzowi o wszystkich przyjmowanych lekach

Niektóre leki mogą wpływać na parametry nasienia. Dotyczy to między innymi:

• testosteronu,
• sterydów anabolicznych,
• niektórych leków onkologicznych,
• wybranych leków przeciwdepresyjnych,
• części antybiotyków,
• leków immunosupresyjnych.

Nie należy jednak samodzielnie odstawiać żadnych preparatów przed badaniem. Najlepszym rozwiązaniem jest poinformowanie lekarza lub laboratorium o wszystkich stosowanych lekach oraz suplementach diety.

Gorączka sprzed dwóch miesięcy nadal może mieć znaczenie

To jedna z najczęściej pomijanych informacji. Jeżeli w ciągu ostatnich trzech miesięcy mężczyzna przechodził:

• COVID-19,
• grypę,
• zapalenie płuc,
• ciężką infekcję z wysoką gorączką,

wynik seminogramu może być przejściowo gorszy.

Dlaczego? Komórki odpowiedzialne za produkcję plemników są bardzo wrażliwe na wzrost temperatury ciała. Nawet kilkudniowa gorączka może zaburzyć proces spermatogenezy, którego skutki widoczne są jeszcze przez kilka tygodni po wyzdrowieniu. W takich sytuacjach lekarz może zalecić odroczenie badania lub jego powtórzenie po około trzech miesiącach.

Jak wygląda badanie nasienia krok po kroku?

Dla wielu mężczyzn największym stresem nie jest sam wynik badania, ale sposób jego wykonania. W praktyce seminogram jest badaniem prostym i dobrze zorganizowanym. Po zgłoszeniu się do laboratorium pacjent otrzymuje jałowy pojemnik oraz zostaje skierowany do specjalnie przygotowanego pomieszczenia zapewniającego prywatność. Próbkę uzyskuje się drogą masturbacji.

WHO zaleca właśnie tę metodę, ponieważ pozwala ona ograniczyć ryzyko zanieczyszczenia materiału oraz utraty części ejakulatu. Po pobraniu próbki niezwykle ważne jest przekazanie całego ejakulatu do pojemnika. Pierwsza frakcja nasienia zawiera zwykle największą liczbę plemników. Jeżeli jej część zostanie utracona, wynik może zostać zafałszowany.

Czy próbkę nasienia można pobrać w domu?

W wielu laboratoriach jest to możliwe. Warunkiem jest jednak:

• użycie odpowiedniego, jałowego pojemnika,
• dostarczenie próbki zwykle w ciągu 30–60 minut,
• utrzymanie temperatury zbliżonej do temperatury ciała.

Nie wszystkie laboratoria akceptują materiał pobrany poza placówką. Dlatego przed badaniem warto zapytać o obowiązujące zasady.

Co dzieje się z próbką w laboratorium?

To etap, którego pacjenci zwykle nie widzą. Po otrzymaniu materiału diagnosta laboratoryjny rozpoczyna analizę zgodnie z procedurami WHO. Najpierw oceniane są parametry makroskopowe. Obejmują one między innymi:

• objętość ejakulatu,
• wygląd,
• barwę,
• lepkość,
• czas upłynnienia,
• pH.

Dopiero po zakończeniu tej części rozpoczyna się analiza mikroskopowa. To właśnie wtedy oceniane są najważniejsze parametry płodności.

Laboratorium analizuje:

• koncentrację plemników,
• całkowitą liczbę plemników,
• ruchliwość,
• żywotność,
• morfologię,
• obecność leukocytów,
• ewentualną aglutynację.

Każdy z tych parametrów dostarcza innych informacji o funkcjonowaniu męskiego układu rozrodczego.

Jak interpretować wynik seminogramu? Nie patrz tylko na jedną liczbę

To jeden z największych błędów popełnianych przez pacjentów. Po otrzymaniu wyniku wiele osób natychmiast szuka w internecie odpowiedzi na pytanie:

„Mam 13 milionów plemników. Czy mogę mieć dzieci?”

Albo:

„Morfologia wynosi tylko 3%. Czy oznacza to in vitro?”

Takie podejście jest błędne. Seminogram należy interpretować całościowo. Żaden pojedynczy parametr nie decyduje samodzielnie o płodności mężczyzny.

Przykładowo:

• nieco obniżona liczba plemników może być rekompensowana bardzo dobrą ruchliwością,
• nieznacznie obniżona morfologia nie wyklucza naturalnego poczęcia,
• słabszy wynik uzyskany po przebytej infekcji może całkowicie się poprawić po kilku miesiącach.

To właśnie dlatego lekarze analizują wszystkie parametry jednocześnie, a nie pojedyncze wartości. W klinikach leczenia niepłodności, takich jak nOvum, wynik seminogramu jest zawsze interpretowany w odniesieniu do wieku partnerki, czasu starań o ciążę, wyników jej badań oraz całego obrazu klinicznego pary. Dopiero takie kompleksowe podejście pozwala określić, czy konieczne są dalsze badania, leczenie zachowawcze, konsultacja andrologiczna czy też rozważenie metod wspomaganego rozrodu.