Program dawstwa nasienia

Program dawstwa nasienia polega na wykorzystaniu nasienia pochodzącego od anonimowego dawcy do zapłodnienia komórki jajowej biorczyni. W praktyce oznacza to, że para, która nie może uzyskać ciąży z wykorzystaniem własnego nasienia, korzysta z nasienia dawcy podczas procedury inseminacji domacicznej lub zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro). Powstały w wyniku zapłodnienia zarodek transferowany jest do macicy przyszłej mamy, która może dzięki temu donosić ciążę i urodzić dziecko. Mimo że dziecko nie będzie genetycznie spokrewnione z mężczyzną (ojcem społecznym), będzie biologicznie związane z matką. Wszystkie więzi rodzinne kształtują się w naturalny sposób – od wspólnego czekania na narodziny, przez doświadczanie ciąży i porodu, aż po wychowanie dziecka jako pełnoprawni rodzice.

Program dawstwa nasienia przeznaczony jest dla par zmagających się z niepłodnością męską, u których mimo leczenia nie udaje się uzyskać prawidłowo rozwijających się zarodków z własnych gamet. Najczęściej są to sytuacje, gdy u mężczyzny występuje całkowity brak plemników (azoospermia) lub bardzo słaba jakość nasienia uniemożliwiająca zapłodnienie komórki jajowej. Czasem powodem bywa też ryzyko przeniesienia poważnej choroby genetycznej przez mężczyznę – w takich przypadkach użycie nasienia dawcy eliminuje to ryzyko. Z programu mogą skorzystać pary, w których kobieta zachowała zdolność rozrodczą (ma własne komórki jajowe zdolne do zapłodnienia). Trzeba podkreślić, że zgodnie z polskim prawem dawstwo nasienia jest dostępne wyłącznie dla par – procedura nie obejmuje kobiet samotnych. Oboje partnerzy muszą wyrazić pisemną zgodę na udział w programie, a jeśli nie są małżeństwem, konieczne jest wcześniejsze uznanie ojcostwa przez partnera w urzędzie stanu cywilnego (czyli oficjalne oświadczenie, że mężczyzna uzna dziecko poczęte dzięki dawstwu za własne).

Decyzja o skorzystaniu z nasienia dawcy jest indywidualna i często bywa dla par trudna, ale dla wielu staje się najlepszą drogą do spełnienia marzenia o dziecku. Przyjęcie nasienia od dawcy otwiera jedną z wielu dróg do rodzicielstwa, dając szansę na ciążę i narodziny malucha mimo przeciwności. Warto wiedzieć, że dziecko urodzone dzięki dawstwu nasienia będzie genetycznie spokrewnione z mamą (biorczynią), natomiast nie z ojcem społecznym – jednak ten fakt biologiczny nie umniejsza roli ojca w życiu dziecka. Para wspólnie doświadcza wszystkich etapów: ciąży (pierwsze ruchy dziecka, badania USG), porodu i wychowania noworodka, a więź kształtuje się tak samo silnie, jak w przypadku tradycyjnego rodzicielstwa. W społecznym i prawnym ujęciu to Wy będziecie rodzicami dziecka od chwili jego narodzin, niezależnie od udziału dawcy. Jeśli więc męska niepłodność odbiera szansę na potomstwo z własnych plemników, dawstwo nasienia może być pozytywnym rozwiązaniem – dającym radość z ciąży i narodzin upragnionego dziecka.

Nasienie używane w programie dawstwa nasienia w klinice nOvum może pochodzić z dwóch źródeł. Pierwszym z nich jest własny bank nasienia nOvum, w którym przechowywane są próbki od anonimowych dawców zakwalifikowanych przez naszą klinikę.

Drugim źródłem są renomowane zagraniczne banki spermy, z którymi współpracujemy w razie potrzeby. Kandydatami na dawców są młodzi, zdrowi mężczyźni poddani szczegółowym badaniom lekarskim oraz genetycznym. Każdy dawca przechodzi też wywiad medyczny i musi spełnić rygorystyczne kryteria zdrowotne, zanim jego nasienie zostanie zakwalifikowane do użytku. Co ważne, nasienie dawcy jest zamrażane (kriokonserwacja) i przechowywane w banku – wykorzystujemy je do zabiegu dopiero po zakończeniu całego procesu kwalifikacji i wymaganej kwarantanny. Dzięki temu mamy pewność, że materiał jest bezpieczny i najwyższej jakości.

Tak, zamrażanie plemników (kriokonserwacja) oraz ich długotrwałe przechowywanie w ciekłym azocie są procesami bezpiecznymi dla materiału genetycznego. Liczne badania i nasze doświadczenie wskazują, że prawidłowo zamrożone nasienie zachowuje pełnię swoich właściwości zapładniających nawet po wielu latach przechowywania. Samo przechowywanie nasienia nie obniża przeżywalności plemników ani nie zwiększa ryzyka powstania nieprawidłowych zarodków. Dzięki przestrzeganiu restrykcyjnych procedur bank nasienia nOvum gwarantuje, że jakość zamrożonych próbek pozostaje taka sama, jak w dniu pobrania.

Proces kwalifikacji rozpoczyna się od konsultacji lekarskiej. Lekarz specjalizujący się w leczeniu niepłodności przeprowadza dokładny wywiad medyczny i analizuje historię leczenia pary. Zgodnie z Ustawą o leczeniu niepłodności z 2015 roku decyzja o zakwalifikowaniu do dawstwa nasienia jest podejmowana wspólnie z pacjentami – zazwyczaj dopiero po wyczerpaniu innych metod leczenia niepłodności. Jeśli lekarz potwierdzi medyczne wskazania do zastosowania nasienia dawcy (np. całkowita niezdolność uzyskania plemników zdolnych do zapłodnienia), para może rozpocząć przygotowania do procedury. Przed dołączeniem do programu wymagana jest jeszcze konsultacja z psychologiem – pomaga ona parze upewnić się co do decyzji i przygotować emocjonalnie na tę formę leczenia. Po uzyskaniu wszystkich zgód i pozytywnym przejściu kwalifikacji medycznej, para jest gotowa do rozpoczęcia procedury dawstwa nasienia.

Jeżeli nie byliście dotąd pacjentami nOvum, możecie dołączyć do programu dawstwa nasienia, rozpoczynając od tzw. wizyty wstępnej u jednego z naszych lekarzy. W trakcie takiej konsultacji lekarz zapozna się z Waszą sytuacją – przeprowadzi wywiad, przeanalizuje dotychczasowe wyniki badań i historię leczenia niepłodności. Na tej podstawie zleci potrzebne badania diagnostyczne i zdecyduje o dalszym postępowaniu, w tym o kwalifikacji do programu dawstwa. Jeśli jesteście już pacjentami nOvum i wyczerpaliście inne możliwości leczenia (np. nie powiodły się próby in vitro z własnymi komórkami), możecie zgłosić swojemu lekarzowi prowadzącemu chęć skorzystania z nasienia dawcy. Lekarz omówi z Wami kolejne kroki, pomoże dopełnić formalności i przygotuje Was do procedury. W obu przypadkach kluczowe jest podjęcie świadomej i zgodnej obojga partnerów decyzji – nasi specjaliści służą wsparciem na każdym etapie tej drogi.

Zdarza się, że para chciałaby wykorzystać ten sam materiał genetyczny dawcy przy kolejnych próbach (np. planując rodzeństwo dla dziecka urodzonego dzięki dawstwu). W klinice nOvum rezerwacja nasienia konkretnego dawcy jest możliwa w ograniczonym zakresie. Para może zarezerwować zwykle 1–2 próbki nasienia od wybranego dawcy – o ile są one dostępne. Wymaga to podpisania specjalnej umowy rezerwacyjnej na określony czas (1, 2 lub 3 lata) oraz opłacenia przechowywania tych próbek. Warto jednak pamiętać, że prawo przewiduje pewne ograniczenia: dawca ma prawo w każdym momencie wycofać zgodę na dalsze dawstwo swojego nasienia (aż do momentu wykorzystania go do zapłodnienia komórki jajowej). Ponadto w Polsce obowiązuje limit, według którego z nasienia jednego dawcy może urodzić się maksymalnie dziesięcioro dzieci – po osiągnięciu tego limitu jego nasienie nie będzie już używane do kolejnych procedur. Te regulacje służą zapewnieniu bezpieczeństwa prawnego i etycznego zarówno dawcom, jak i biorcom.

Polskie prawo jednoznacznie reguluje kwestię rodzicielstwa w przypadku zastosowania dawstwa nasienia. Matką dziecka jest zawsze kobieta, która je urodziła – czyli biorczyni, przyszła mama. Ojcem zaś jest jej partner, pod warunkiem że przed procedurą oboje wyrazili odpowiednie zgody. Jeżeli para jest małżeństwem, mąż automatycznie zostaje uznany za ojca dziecka. Jeśli para nie zawarła związku małżeńskiego, konieczne jest – jak wspomniano wcześniej – złożenie przez partnera oświadczenia o uznaniu ojcostwa przed rozpoczęciem procedury medycznie wspomaganej prokreacji. Po narodzinach dziecka to właśnie para korzystająca z dawstwa jest w świetle prawa jego rodzicami. Dawca nasienia nie ma żadnych praw ani obowiązków wobec dziecka – oddając nasienie do programu, zrzeka się on możliwości dochodzenia jakichkolwiek roszczeń i nie jest wpisywany w dokumentach jako ojciec.

W Polsce dawstwo nasienia (poza dawstwem partnerskim) jest całkowicie anonimowe – zarówno dawca nie zna tożsamości biorców, jak i para biorców nie może poznać danych dawcy. W momencie przekazania nasienia do banku dawca zrzeka się praw do informacji o tym, co dalej dzieje się z jego komórkami. Klinika również nie ujawnia parze szczegółów, które mogłyby pozwolić na identyfikację dawcy. Wszystkie procedury przeprowadzane są przy zachowaniu tajemnicy lekarskiej, a dokumentacja medyczna jest ściśle chroniona. Dane dawców i biorczyń są raportowane do specjalnego rejestru (Rejestr Dawców Komórek Rozrodczych i Zarodków) prowadzonego przez Ministerstwo Zdrowia. Ten rejestr służy wyłącznie celom kontrolnym i medycznym – osoby postronne nie mają do niego dostępu. Co istotne, pełnoletnie dziecko urodzone dzięki dawstwu ma prawo wystąpić do Ministerstwa Zdrowia o udostępnienie ograniczonego zakresu informacji o dawcy – może uzyskać jedynie dane niepozwalające na identyfikację, takie jak rok i miejsce urodzenia dawcy czy informacje o stanie jego zdrowia. Nie ma możliwości poznania nazwiska, adresu czy wizerunku dawcy ani nawiązania z nim kontaktu. Również dawca nie ma prawa poznać dziecka ani jego rodziny – anonimowość jest obustronna i dożywotnia, co gwarantuje bezpieczeństwo prawne wszystkim stronom programu.

Nie, formalny związek małżeński nie jest wymagany, aby para mogła przystąpić do procedury dawstwa nasienia. Program jest dostępny dla wszystkich par – zarówno tych po ślubie, jak i żyjących w związku nieformalnym. W przypadku par niemających ślubu konieczne jest, jak wspomniano wcześniej, dopełnienie formalności w urzędzie stanu cywilnego: partner (przyszły tata) musi złożyć oświadczenie o uznaniu ojcostwa przed procedurą, a partnerka potwierdzić to uznanie. Taki dokument ma określoną ważność (14 miesięcy od wydania), ale jest prostą formalnością umożliwiającą parze korzystanie z dawstwa na równi z małżeństwami. Poza tym wymaganiem, wszystkie inne etapy leczenia wyglądają identycznie dla par bez ślubu – mogą one w pełni korzystać z programu i cieszyć się jego efektami.

Czas oczekiwania na dobranie odpowiedniego dawcy w nOvum zależy od kilku czynników, przede wszystkim od Waszych preferencji i wymagań dotyczących dawcy. Po dopełnieniu wszystkich formalności (kwalifikacja lekarska, konsultacja psychologiczna, podpisanie zgód i umów oraz wniesienie opłaty za koordynację i pozyskanie nasienia) klinika rozpoczyna procedurę doboru dawcy. Lekarz dobiera dawcę nasienia kierując się tzw. podobieństwem fenotypowym – czyli cechami fizycznymi dawcy zbliżonymi do wyglądu przyszłych rodziców (np. wzrost, budowa ciała, kolor oczu i włosów, grupa krwi itp.). W pierwszej kolejności korzystamy z dawców dostępnych w naszym banku nasienia, a jeśli potrzebne są inne cechy – także z banków zagranicznych. Zazwyczaj propozycję odpowiedniego dawcy przedstawiamy parze w krótkim czasie po rozpoczęciu procedury. Czas oczekiwania może jednak się wydłużyć, jeśli poszukiwany dawca musi spełniać bardzo specyficzne kryteria fenotypowe lub aktualnie jest mniejsza dostępność próbek spełniających wymagania. Na szczęście dzięki szerokiej bazie dawców w nOvum i współpracy z bankami zewnętrznymi, większość par nie czeka długo na dopasowanie dawcy i może szybko przystąpić do właściwej procedury, która przybliży ich do upragnionej ciąży.